बद्धकोष्ठता (मलावष्टंभ) : आजार नव्हे तर जीवनशैलीचा घोटाळा

आधुनिक काळात अनेक लोकांना वारंवार जाणवणारी पण फारशी गांभीर्याने न घेतली जाणारी समस्या म्हणजे बद्धकोष्ठता. मल नीट साफ न होणे, पोट पूर्ण रिकामे न झाल्यासारखे वाटणे, पोट फुगणे, जडपणा, आळस, डोके दुखणे अशी लक्षणे अनेक जण रोज अनुभवतात. आयुर्वेदानुसार बद्धकोष्ठता हा स्वतंत्र आजार नसून शरीरातील दोष असंतुलनाचा स्पष्ट इशारा आहे. विशेषतः वातदोष वाढल्यामुळे ही अवस्था निर्माण होते. योग्य वेळी लक्ष न दिल्यास ही समस्या हळूहळू अनेक गंभीर विकारांना आमंत्रण देऊ शकते. म्हणूनच बद्धकोष्ठतेकडे केवळ पोटाची तक्रार म्हणून न पाहता संपूर्ण शरीर व मनाच्या आरोग्याशी जोडलेली समस्या म्हणून पाहणे आवश्यक आहे.

बद्धकोष्ठतेची व्याख्या आयुर्वेदात मलावष्टंभ अशी केली आहे. यामध्ये मल कठीण होतो, शौचास जोर लावावा लागतो, शौच पूर्ण न झाल्याची भावना राहते आणि अनेक वेळा दोन ते तीन दिवस शौच होत नाही. आजच्या धावपळीच्या जीवनात बदललेली आहारपद्धती, व्यायामाचा अभाव, मानसिक ताणतणाव आणि ऋतूंनुसार आहारविहार न बदलणे ही यामागची प्रमुख कारणे आहेत. बद्धकोष्ठता ही केवळ वृद्धांची समस्या नसून लहान मुले, तरुण, महिला आणि कार्यालयीन काम करणारे सर्वच लोक याला बळी पडत आहेत.

आहारातील तंतुमय पदार्थांचे प्रमाण कमी होणे हे बद्धकोष्ठतेचे एक महत्त्वाचे कारण आहे. पांढरे पीठ, मैदा, फास्ट फूड, बेकरी पदार्थ, तळलेले व प्रक्रिया केलेले अन्न यांचे अति सेवन केल्यामुळे आतड्यांची हालचाल मंदावते. पाणी कमी पिण्याची सवय देखील मल कोरडा होण्यास कारणीभूत ठरते. अनेक लोक तहान लागल्यावरच पाणी पितात, पण शरीराला नियमित व पुरेसे पाणी मिळणे अत्यंत आवश्यक आहे. वेळेवर न खाणे, उपाशीपोटी जास्त चहा कॉफी घेणे आणि रात्री उशिरा जेवणे यामुळे पचनसंस्था बिघडते.

ऋतू आणि पर्यावरणाचा देखील बद्धकोष्ठतेवर मोठा प्रभाव पडतो. हेमंत व शिशिर ऋतूमध्ये वातावरण कोरडे आणि थंड असल्यामुळे वातदोष वाढतो. या काळात बद्धकोष्ठतेची तक्रार अधिक प्रमाणात दिसून येते. उन्हाळ्यात शरीरातील पाण्याचे प्रमाण कमी झाल्यास मल कठीण होतो. पावसाळ्यात मंदाग्नीमुळे अन्न नीट पचत नाही आणि आमनिर्मिती होते, ज्यामुळे मल अडकून राहतो. ऋतुनुसार आहारविहार न पाळल्यास बद्धकोष्ठता बळावते. प्रदूषण, सतत वातानुकूलित वातावरणात राहणे आणि नैसर्गिक हालचालींचा अभाव देखील पचनावर परिणाम करतो.

मानसिक कारणे ही बद्धकोष्ठतेमागे तितकीच महत्त्वाची आहेत. सततचा ताण, चिंता, भीती, नैराश्य आणि दडपलेली भावना यामुळे वातदोष वाढतो. अनेक लोक कामाच्या ठिकाणी किंवा प्रवासात शौचाची इच्छा दडपतात. ही सवय आयुर्वेदानुसार अत्यंत घातक मानली आहे. वेगधारणेमुळे नैसर्गिक मलप्रवृत्ती बिघडते आणि हळूहळू बद्धकोष्ठता कायमस्वरूपी होते. मन शांत नसेल तर पचनसंस्था देखील सुरळीत कार्य करू शकत नाही.

दीर्घकाळ चालणाऱ्या बद्धकोष्ठतेमुळे अनेक गुंतागुंत निर्माण होतात. मूळव्याध, भगंदर, गुदद्वार फिशर यांसारखे आजार होण्याची शक्यता वाढते. मलामध्ये साचलेले विषद्रव्य रक्तात मिसळून त्वचारोग, पिंपल्स, तोंडाला चव न लागणे आणि दुर्गंधी यास कारणीभूत ठरतात. पोटात गॅस, आम्लपित्त, छातीत जळजळ आणि भूक न लागणे ही लक्षणे दिसतात. शरीरात हलकेपणा न राहता सतत थकवा जाणवतो.

बद्धकोष्ठतेचा परिणाम केवळ शरीरावरच नाही तर मनावरही होतो. शौच नीट न झाल्यास चिडचिड, एकाग्रता कमी होणे, नैराश्य आणि अस्वस्थता वाढते. अनेक रुग्ण सांगतात की पोट साफ झाल्यानंतर मन प्रसन्न वाटते. आयुर्वेदात पोटाला दुसरा मेंदू मानले जाते. पचनसंस्था बिघडली की मानसिक संतुलनही ढासळते. त्यामुळे बद्धकोष्ठता ही मानसिक आरोग्याची देखील समस्या आहे.

प्रतिबंध हा उपचारांपेक्षा नेहमीच श्रेष्ठ असतो. बद्धकोष्ठता टाळण्यासाठी सर्वप्रथम दिनचर्या सुधारणे गरजेचे आहे. सकाळी लवकर उठून उष्ण पाणी पिण्याची सवय लावावी. यामुळे आतड्यांची हालचाल सुरू होते. दररोज ठराविक वेळेला शौचास बसणे ही सवय अत्यंत उपयुक्त आहे. शौचाची इच्छा कधीही दडपू नये. आहारात भरपूर फळे, भाज्या, सलाड, भाजीपाला, संपूर्ण धान्य आणि पालेभाज्यांचा समावेश करावा. तंतुमय अन्न आतड्यांना सक्रिय ठेवते.

व्यायाम हा बद्धकोष्ठतेवरचा सोपा आणि नैसर्गिक उपाय आहे. चालणे, सूर्यनमस्कार, पवनमुक्तासन, मलासन यांसारखी योगासने पचन सुधारतात. दीर्घकाळ बसून काम करणाऱ्यांनी दर तासाला थोडी हालचाल करणे आवश्यक आहे. रात्री हलके व वेळेवर जेवण करावे. झोपण्यापूर्वी मोबाइल किंवा टीव्ही पाहण्याऐवजी शांत झोप घ्यावी. योग्य झोप पचनासाठी महत्त्वाची आहे.

आयुर्वेदात बद्धकोष्ठतेसाठी अनेक सुरक्षित आणि प्रभावी औषधे सांगितली आहेत. त्यामध्ये त्रिफळा हे अत्यंत प्रसिद्ध आणि उपयुक्त औषध आहे. हरितकी, बिभीतकी आणि आमलकी यांच्या मिश्रणामुळे त्रिफळा पचन सुधारते, आतडी स्वच्छ करते आणि शरीरातील दोष संतुलित ठेवते. रात्री झोपण्यापूर्वी कोमट पाण्यासोबत त्रिफळा चूर्ण घेणे फायदेशीर ठरते. नियमित वापराने मलप्रवृत्ती नैसर्गिक होते आणि कोणतीही सवय लागत नाही.

एरंडेल तेल म्हणजेच कॅस्टर ऑइल हे देखील बद्धकोष्ठतेवर प्रभावी औषध आहे. आयुर्वेदात एरंड हा वातनाशक मानला आहे. कोमट दूध किंवा गरम पाण्यासोबत थोड्या प्रमाणात एरंडेल तेल घेतल्यास मल मऊ होतो आणि शौच साफ होते. मात्र याचा वापर तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने करणे योग्य ठरते. एरंड हरितकी हा एक उत्कृष्ट योग आहे. हरितकी पचन सुधारते तर एरंड वातशामक आहे. दोन्हींच्या संयोगाने बद्धकोष्ठतेवर सौम्य पण परिणामकारक उपचार होतो.

ऋतूनुसार औषधांचा वापर केल्यास पचनसंस्था अधिक निरोगी राहते. आयुर्वेदात ऋतु हरितकी ही संकल्पना अत्यंत महत्त्वाची आहे. प्रत्येक ऋतूमध्ये हरितकी वेगवेगळ्या अनुपानासोबत घेतल्यास पचन सुधारते, दोष संतुलित राहतात आणि बद्धकोष्ठता टळते. वर्षभर सहा ऋतूंमध्ये सहा वेगवेगळ्या प्रकारे हरितकी घेण्याची शिफारस केली जाते.

वसंत ऋतूमध्ये मधासोबत हरितकी घेतल्यास कफदोष कमी होतो आणि पचन सुधारते. उन्हाळ्यात गुळासोबत हरितकी घेतल्यास शरीरातील उष्णता संतुलित राहते आणि मलप्रवृत्ती सुधारते. पावसाळ्यात सैंधव मीठासोबत हरितकी घेतल्यास मंदाग्नी सुधारतो आणि आमनिर्मिती कमी होते. शरद ऋतूमध्ये साखर किंवा मिश्रीसोबत हरितकी घेतल्यास पित्त संतुलित राहते. हेमंत ऋतूमध्ये सोंठ किंवा सुंठीसोबत हरितकी घेतल्यास वात नियंत्रित राहतो. शिशिर ऋतूमध्ये पिप्पलीसोबत हरितकी घेतल्यास पचनसंस्था मजबूत होते. या ऋतु हरितकीच्या नियमित वापराने आतडी निरोगी राहतात आणि बद्धकोष्ठता कायमची दूर राहण्यास मदत होते.

बद्धकोष्ठतेवर उपचार करताना केवळ औषधांवर अवलंबून न राहता जीवनशैलीत बदल करणे अत्यावश्यक आहे. आयुर्वेदाचा उद्देश आजार बरा करणे एवढाच नसून आजार होऊ न देणे हा आहे. योग्य आहार, नियमित दिनचर्या, ऋतुनुसार विहार, मानसिक शांतता आणि नैसर्गिक औषधांचा समतोल वापर केल्यास बद्धकोष्ठतेसारखी समस्या सहज टाळता येते. पोट स्वच्छ असेल तर शरीर हलके राहते, मन प्रसन्न होते आणि जीवनात सकारात्मक ऊर्जा निर्माण होते. त्यामुळे बद्धकोष्ठतेकडे दुर्लक्ष न करता आजच आपल्या दिनचर्येत छोटे बदल करून निरोगी आणि आनंदी जीवनाकडे एक पाऊल पुढे टाकावे.